અમદાવાદ: નવરાત્રિનો માહોલ જામી રહ્યો છે ત્યારે જ ગુજરાત હાઈકોર્ટે ડીજે અને લાઉડસ્પીકરથી થતા ધ્વનિ પ્રદૂષણના મુદ્દે રાજ્ય સરકાર અને પોલીસ તંત્ર સામે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે, “આવા પ્રદૂષણને રોકવા માટે કોઈ પગલાં ન લેવાય તે દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે,” અને આ મામલે કોર્ટના તિરસ્કાર (contempt of court)ની અરજી પર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે.
સુનાવણીની પૃષ્ઠભૂમિ: ૨૦૧૯ના ચુકાદાનો ભંગ
આ કેસનો પાયો ૨૦૧૯માં નાખવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે હાઈકોર્ટે રહેણાંક વિસ્તારોમાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ રોકવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. આ ચુકાદામાં ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB)ની ગાઈડલાઈન્સનું પાલન કરવા અને સાઉન્ડ લિમિટર વગરના ડીજે-લાઉડસ્પીકર પર પ્રતિબંધ મૂકવાનો આદેશ અપાયો હતો. તેમ છતાં, માર્ચ ૨૦૨૪ના કોર્ટના આદેશનું પાલન ન થતા કન્ટેમ્પ્ટ ઓફ કોર્ટની અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. જસ્ટિસ એ. એ. સુપેહિયા અને જસ્ટિસ વી. એમ. પીરઝાદાની બેન્ચે સોમવારે (૧૫ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫) આ કેસની સુનાવણી હાથ ધરી હતી.
પોલીસ તંત્રની નિષ્ફળતા પર કોર્ટની ટીપ્પણી
કોર્ટે ટકોર કરી હતી કે પોલીસ તંત્ર ખાસ કરીને તહેવારોના સમયગાળામાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ પર નિયંત્રણ રાખવામાં સદંતર નિષ્ફળ રહ્યું છે. મોટા ગરબા ગ્રાઉન્ડમાં મોડી રાત સુધી હાઈ કેપેસિટીના લાઉડસ્પીકર્સ વાગતા રહે છે, જે રહેણાંક વિસ્તારોમાં વસતા લોકોને અસર કરે છે. કોર્ટે રાજ્ય સરકારને તાત્કાલિક અસરથી ડીજે પર નિયંત્રણો લાગુ કરવા અને સાઉન્ડ લિમિટનું કડક પાલન કરાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
સરકારનો લેખિત જવાબ અને નવા આદેશો
સુનાવણી દરમિયાન રાજ્ય સરકારે એક સોગંદનામું દાખલ કરીને કોર્ટને ખાતરી આપી છે કે તેઓ નિર્દેશોનું સંપૂર્ણ પાલન કરશે. આ માટે ગૃહ વિભાગે એક નવો પરિપત્ર પણ જારી કર્યો છે:
રાત્રે ૧૦ વાગ્યા બાદ પ્રતિબંધ: રાત્રિના ૧૦ વાગ્યાથી સવારે ૬ વાગ્યા સુધી ડીજે અને લાઉડસ્પીકરના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે.
સાઈલેન્સ ઝોન: હોસ્પિટલ, શાળાઓ અને અન્ય સાઈલેન્સ ઝોનમાં કોઈપણ સમયે ડીજે અને લાઉડસ્પીકર પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાગુ થશે.
સાઉન્ડ લિમિટર: સાઉન્ડ લિમિટર વગરના ડીજે સિસ્ટમનું વેચાણ, ઉપયોગ કે ઇન્સ્ટોલેશન ગેરકાયદેસર ગણાશે.
પોલીસ સ્ટેશનો, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને ગ્રામ પંચાયતોને આ નિયમોનું કડક પાલન કરાવવા માટે નિર્દેશ અપાયા છે.
શેરી ગરબાને પ્રોત્સાહન: કોર્ટનો સ્પષ્ટ વલણ
કોર્ટે તેના વલણમાં સ્પષ્ટતા કરી છે કે વ્યાપારિક ગરબા કરતાં શેરી ગરબા જ તહેવારની સાચી ભાવનાને રજૂ કરે છે. કોર્ટે કહ્યું કે શેરી ગરબામાં ધ્વનિ પ્રદૂષણ ઓછું થાય છે અને સામુદાયિક ભાવના જળવાઈ રહે છે, તેથી આવા ગરબાને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. કોરોના સમયગાળામાં શેરી ગરબાને મળેલી શરતી મંજૂરી બાદ હવે પર્યાવરણીય કારણોસર પણ તેમને પ્રાધાન્ય અપાઈ રહ્યું છે.
કડક દંડ અને જેલની જોગવાઈ
ગુજરાત અવાજ પ્રદૂષણ (પ્રતિબંધ) અધિનિયમ, ૨૦૧૫ હેઠળ, નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓને સજા અને દંડની જોગવાઈ છે. નિયમો તોડનારાઓને ₹૧,૦૦,૦૦૦ સુધીનો દંડ અને ૫ વર્ષ સુધીની કેદ થઈ શકે છે. આ કાયદા હેઠળ વેચાણકર્તાઓ અને વપરાશકર્તાઓ બંને પર કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
આ ચુકાદો નવરાત્રિ ૨૦૨૫ માટે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ સમાન છે. તે માત્ર કાયદાના પાલન પર જ નહીં, પરંતુ તહેવારોને પર્યાવરણને અનુકૂળ અને સાચા અર્થમાં ઉજવવા પર પણ ભાર મૂકે છે.
